Φιλοσοφία σε συσκευασία χαϊκού

Μεταμνημονιακό πολιτικό σύστημα;
22 Ιουνίου, 2018
Λογοτεχνία της καθημερινότητας
22 Ιουνίου, 2018
Show all

Φιλοσοφία σε συσκευασία χαϊκού

Χάρης Βλαβιανός, Η ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας σε 100 χαϊκού. Από τους προσωκρατικούς έως τον Ντερριντά, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2011, σελίδες 116

Με το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του, Η ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας σε 100 χαϊκού. Από τους προσωκρατικούς έως τον Ντερριντά, ο Χάρης Βλαβιανός κατορθώνει ένα πρωτότυπο και δύσκολο επίτευγμα: να περιλάβει δυόμισι χιλιάδες χρόνια φιλοσοφίας σε εκατό μικρόσχημες σελίδες μιας καλαίσθητης έκδοσης. Το ριψοκίνδυνο εγχείρημα επιτυγχάνει να παραγάγει ως τελικό αποτέλεσμα μια γνήσια αναγνωστική απόλαυση, για κάθε κατηγορία αναγνωστών. Ίσως μάλιστα να προσφέρει περισσότερη τέρψη στους εραστές της φιλοσοφίας, απ’ ό,τι σε εκείνους της ποίησης.

Η όλη σύλληψη του πονήματος είναι σίγουρα πρωτότυπη, μιλώντας ακόμη και σε διεθνές επίπεδο, όσο γνωρίζουμε. Μπροστά στα έκπληκτα μάτια μας, η δυτική φιλοσοφική σκέψη συμπυκνώνεται οριακά, ώστε να ζευγαρωθεί με την ανατολική μινιμαλιστική ποιητική φόρμα. Όσο για τη δυσκολία του εγχειρήματος, αρκεί να σκεφτεί κανείς τον αναγκαστικό περιορισμό των δεκαεπτά συλλαβών του χαϊκού, δομημένων σε τρεις στίχους, σύμφωνα με το μέτρο 5-7-5. Παρά ταύτα, η γοητεία αυτών των μικρών στιχουργημάτων είναι πρόδηλη. Τούτη η γοητεία εν πολλοίς οφείλεται στον ευφυή και συχνά παιγνιώδη τρόπο με τον οποίο ο ποιητής εκμεταλλεύεται και χρησιμοποιεί ορισμένα γνωστά «ορόσημα».

Εννοούνται δηλαδή εδώ κάποιες σημαδιακές φράσεις ή λέξεις-κλειδιά, που αναφέρονται σε έννοιες ή όρους της φιλοσοφίας, αλλά και σε φιλοσοφικές σχολές ή παραδόσεις, σε βιογραφικά δεδομένα ή ανέκδοτα. Με αφορμή τη βασική έννοια ενός φιλοσόφου, ή ένα χαρακτηριστικό στοιχείο του βίου του, ανακύπτει ο κεντρικός πυρήνας τού κάθε μικροποιήματος. Άλλοτε μιλά ο ίδιος ο φιλόσοφος σε πρώτο πρόσωπο (εις εαυτόν;), άλλοτε απευθύνεται σε δεύτερο πρόσωπο (στον αναγνώστη;), ενώ συχνά το ποίημα προβαίνει σε γενικές διαπιστώσεις ή διατυπώνει μια κοινά αποδεκτή αλήθεια (προς όλους;).

Παράδειγμα πρωτοπρόσωπης αφήγησης ή δήλωσης έχουμε με τον Σωκράτη, ο οποίος αποφαίνεται: «Είμ’ ο πιο σοφός, / και ούτε μιαν αράδα / δεν έχω γράψει» (σελ. 27). Ή με τον Σπινόζα, ο οποίος αυτοβιογραφείται δηλώνοντας: «Φακούς γυαλίζω / για να μη λογοδοτώ / στη Συναγωγή» (σελ. 54). Και με τον Λακάν, που αναλογίζεται όχι δίχως πικρία: «Εγώ τον Φρόυντ / ανέστησα• μαθητές / του με σταύρωσαν» (σελ. 89).

Παράδειγμα δευτεροπρόσωπης δήλωσης ή νουθεσίας συναντούμε με τον Ηράκλειτο, που προειδοποιεί: «Δεν ήσουν εσύ / που πάλι στο ποτάμι / βούτηξε. Άλλος» (σελ. 19). Ή με τον Κίρκεγκωρ: «Είτε κρεμαστείς / είτε όχι, οικτρά θα / το μετανοιώσεις» (σελ. 70). Και με τον Χάιντεγκερ: «Δεν είσαι μόνο / άνθρωπος αλλά Dasein. / Αφέσου στο Sein!» (σελ. 83).

Τέλος, παράδειγμα τριτοπρόσωπης γενικής απόφανσης προκύπτει σε σχέση με τον Πλάτωνα: «Όλα τα κομφόρ / το σπήλαιο! Έχει και / τηλεόραση!» (σελ. 29). Ή με τον Χομπς: «Κίνηση άκρων / η ζωή. Η σύγκρουση / αναπόφευκτη» (σελ. 51). Ή, ακόμη, με τον Ντερριντά: «Ωραία γλιστρά / το νόημα. Τσουλήθρα / κάνει στη γλώσσα» (σελ. 111).

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι τα 100 χαϊκού (τα οποία στην πραγματικότητα είναι 102, αφού υπάρχει ένα που προτάσσεται ως αφιέρωση και ένα δεύτερο, ευρηματικό και ειρωνικό, που παρεμβάλλεται στο τέλος της σύντομης Εισαγωγής, στη σελίδα 15: «Φιλοσοφία / σε μορφή χαϊκού; Είναι / ποτέ δυνατόν;») δεν αναφέρονται σε 100 φιλοσόφους με την αυστηρή σημασία της λέξης, αλλά σε αυτούς συμπεριλαμβάνονται ορισμένοι συγγραφείς, των οποίων το έργο πάντως έχει και φιλοσοφική χροιά. Για παράδειγμα, συναντούμε στοχαστές σαν τον Μακιαβέλλι, τον Μονταίνι, τον Πασκάλ, τον Βολταίρο, ή πιο σύγχρονους διανοητές όπως ο Βέμπερ, ο Λακάν, η ντε Μπωβουάρ, ο Λεβί-Στρως, ο Καμύ, ο Τσόμσκυ… Γενικότερα, στην κατανομή των φιλοσόφων ο εικοστός αιώνας κερδίζει τη μερίδα του λέοντος με 42 ονόματα-ποιήματα, ακολουθούν οι Νεότεροι Χρόνοι με 24 και η Αρχαιότητα με 23, ενώ έπονται ο Μεσαίωνας και η Αναγέννηση με 11 συνολικά.

Ο τίτλος του βιβλίου θα μπορούσε να θεωρηθεί εν μέρει καταχρηστικός ή παραπλανητικός, σε ό,τι αφορά την έκφραση «ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας». Σε κάθε περίπτωση, καταβάλλεται εντυπωσιακή προσπάθεια το έργο να θυμίζει όντως ιστορία της φιλοσοφίας, αφού τηρείται με μεγάλη προσήλωση η διαδοχική παρουσίαση των φιλοσόφων και η διάταξή τους με αυστηρή χρονολογική σειρά γέννησης. Εξίσου (εν μέρει) παραπλανητικός θα μπορούσε να ελεγχθεί και ο υπότιτλος, μια που η συλλογή εκκινεί όντως από τους Προσωκρατικούς, αλλά δεν τερματίζει στον Ντερριντά (ο οποίος πιθανότατα είναι διασημότερος, εντούτοις ακολουθείται από κάποιους μεταγενέστερούς του: Ρόρτυ, Μπαντιού, Νόζικ, Αγκάμπεν και, τέλος, Μάρθα Νασμπάουμ). Επιπλέον, αξίζει να υπογραμμιστεί ότι ενίοτε προσφέρονται στον αναγνώστη χρήσιμα βιογραφικά ή εργογραφικά στοιχεία, με μεγάλη οικονομία ωστόσο, και ορθώς, για να μη διασπάται η προσοχή του και για να μπορεί να επικεντρώνεται στο ποιητικό αποτέλεσμα.

Για τους αναγνώστες που ασχολούνται συστηματικά με τη φιλοσοφία, η ποιητική συλλογή των εκατό χαϊκού του Χάρη Βλαβιανού θα αποτελέσει μια όαση αναψυχής, χάρη στο χιούμορ και στην ανάλαφρη διάθεσή της, και ταυτόχρονα ένα πεδίο αναστοχασμού, χάρη στη σοβαρότητα και στη φιλοσοφική ευστοχία της. Από την άλλη, οι αναγνώστες που αγαπούν την ποίηση, και που σίγουρα γνωρίζουν τα προηγούμενα βιβλία του Βλαβιανού, θα συναντήσουν εδώ μιαν άγνωστη πτυχή της ποιητικής του δημιουργίας, θαυμάζοντας εντέλει τον ωραίο και δύσκολο πειραματισμό, που οδηγεί στην αρμονική σύζευξη της ποιητικής μορφής του χαϊκού με το εννοιακό περιεχόμενο του φιλοσοφικού στοχασμού.